HESAP MERKEZİ · ÜCRETSİZ ARAÇ
Çatı Katı Hesaplama — Kullanılabilir Alan, Kullanım Oranı ve Hacim
Çatı katı ilanlarda brüt alanla anlatılır; sahada ise insanın ayakta durabildiği şerit kullanılır. İkisi arasındaki fark tek bir doğrusal bağıntıdan doğar: döşemeden ölçülen tavan yüksekliği, saçak duvarından mahyaya doğru sabit bir oranla artar. Diz duvarı bu artışın başlangıç kotudur, eğim ise hızıdır. Kullanılabilir sayılan asgari yüksekliğe hangi yatay mesafede ulaşıldığı, kenarlarda kaybedilen şeridin genişliğidir. Bu araç o mesafeyi doğrudan verir, eşik üstünde kalan net genişliği ve alanı çıkarır, kullanım oranını yüzdeyle söyler ve kullanılabilir şeritteki ortalama tavan yüksekliğini hesaplar. Böylece çoğu projede sezgiyle verilen karar ölçülebilir hâle gelir: diz duvarını otuz santim yükseltmek kaç metrekare kazandırır, eğimi %45'ten %60'a çıkarmak neyi değiştirir. Hacim de ayrı verilir; ısıtma ve havalandırma ön hesabının girdisi odur. Önemli bir sınır: eşik yüksekliği bir yönetmelik alıntısı değildir, kullanıcının ayarladığı tasarım ölçütüdür — çatı arası piyeslerinin bağlayıcı koşulları Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği ile yerel imar yönetmeliği ve plan notlarından gelir ve araç uygunluk değerlendirmesi yapmaz. Bu araç ücretsizdir ve fiyat vermez. Hesap sonuçları ön hesaptır; kesin teklif uygulayıcıdan alınır.
Aracın yöntemi, saha notları ve sık sorulan sorular aşağıdaki başlıkların altında — ihtiyacınız olanı açın.
Kullanılabilir alan nasıl hesaplanır?
Simetrik bir beşik çatının altında tavan yüksekliği, saçak duvarından mahyaya doğru h(x) = diz duvarı + x × eğim oranı biçiminde artar. Buradaki x, saçak duvarından içeri doğru yatay mesafedir. Eşik yüksekliğine ulaşılan mesafe, eşikten diz duvarı çıkarılıp eğim oranına bölünerek bulunur. Diz duvarı 60 santim, eşik 1,80 metre ve eğim %45 ise mesafe 2,67 metredir: saçak duvarından itibaren 2,67 metrelik şeritte tavan 1,80 metrenin altındadır.
Bu şerit iki yanda birden kaybedilir. Dokuz metre genişliğinde bir binada kalan net genişlik 9 eksi iki kere 2,67, yani 3,67 metredir. On dört metre uzunluğunda bu 51,3 metrekare kullanılabilir alan eder; toplam döşeme 126 metrekare olduğuna göre kullanım oranı yaklaşık %41'dir. Aynı binada diz duvarı 1,20 metreye çıkarılsa mesafe 1,33 metreye iner ve kullanılabilir alan 88 metrekareyi geçer — bu, oranın %70'in üstüne çıkması demektir.
Ortalama tavan yüksekliği ayrı bir kalemdir ve kullanılabilir şeridin altındaki hacmin o şeridin alanına bölünmesiyle bulunur. Simetrik kurguda bu değer eşik ile mahya yüksekliğinin ortasına yakın çıkar; mekânın gerçekten nasıl hissettirdiğine dair kullanım oranından daha iyi bir göstergedir.
Diz duvarı mı, eğim mi daha çok kazandırır?
İkisi de aynı denklemin içindedir ama farklı çalışırlar. Diz duvarı profili olduğu gibi yukarı öteler; her santimi, eğim oranına bölünerek kullanılabilir genişliğe eklenir. Eğim ise tırmanışın hızını değiştirir: dikleşince eşiğe daha erken ulaşılır, ama mahya da yükselir ve toplam yapı yüksekliği artar.
Bu yüzden diz duvarı çoğu projede daha ucuz bir kazançtır: yapı yüksekliğini eğim kadar hızlı büyütmez ve kaybedilen kenar şeridini doğrudan daraltır. Buna karşılık diz duvarı yükseldikçe çatı yükü daha yüksek bir kottan aktarılır ve cephe görüntüsü değişir; sınırsız bir çözüm değildir.
Alçak tavanlı şerit tamamen kayıp da değildir. Gömme dolap, depo, tesisat şaftı ve alçak oturma nişleri o şeritte kurulur. Araç bu alanı ayrı bir kalem olarak verir ki kaybedilen alan planlanabilsin — sıfıra yazılmasın.
Yüzey metrajı ve kapsam sınırları
Çatı katının iç yüzey metrajı, döşeme alanından çıkmaz. Eğik tavan alanı iki yanın eğik boyuyla hesaplanır ve alçıpan, buhar kesici ile yalıtım metrajının girdisidir; diz duvarı yüzeyi ise ayrı bir kalemdir ve çoğu zaman farklı bir detayla çözülür. Araç ikisini ayrı verir.
Kullanılabilir hacim ile toplam boşluk hacmi de birbirinden ayrılır. Isıtma ve havalandırma ön hesabında kullanılan değer genellikle kullanılabilir hacimdir; toplam hacim ise çatı arası havalandırmasının ve ısı kaybının değerlendirilmesinde işe yarar.
Kapsam sınırları açıktır. Bu araç simetrik beşik kurgu kabul eder; kırma, mansard ve asimetrik çatılarda kullanılabilir zarf farklıdır ve ilgili araçlarla hesaplanır. Döşeme ile çatı taşıyıcısının yeterliliği TS EN 1991 ve TS EN 1995-1-1 kapsamındadır. Çatı arası piyeslerinin koşulları, emsale konu olup olmadığı ve pencere/havalandırma şartları Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği ile yerel imar yönetmeliği ve plan notlarından gelir; araç uygunluk beyan etmez.
Sahadan: çatı katında alan nerede kaybolur?
Çatı katında kayıp iki yerde olur: kenar şeritlerinde ve beklentide. Brüt alanla kurulan bir beklenti, uygulamada neredeyse her zaman yarıya iner. Aşağıdaki notlar reçete değildir; proje detayı ve uygulayıcı esastır.
Brüt alanın ne kadarı gerçekten kullanılır?
Diz duvarsız ve orta eğimli bir çatıda oran çoğu zaman %40'ın altına iner. Aynı binada 1,20 metre diz duvarıyla oran %70'in üstüne çıkabilir. Fark tasarım kararıdır, çatının kendisi değil.
Kendi projenizin diz duvarı kotunu kesitten teyit edin.
Alçak şeridi tamamen kayıp mı saymalıyım?
Hayır. Gömme dolap, depo, tesisat şaftı ve alçak oturma nişleri o şeritte kurulur. Araç bu alanı ayrı verir ki plana girsin; kullanım oranı ise yalnız ayakta durulabilen alanı ölçer.
Ortalama tavan yüksekliği neden ayrı bir kalem?
Çünkü kullanım oranı iki mekânı aynı gösterebilir: biri dar ama yüksek, diğeri geniş ama alçak olabilir. Ortalama yükseklik mekânın nasıl hissettirdiğini kullanım oranından daha iyi anlatır.
Kırma çatının altında da bu hesap geçerli mi?
Kısmen. Kırma çatıda uçlar da eğimli olduğu için kullanılabilir zarf iki uçtan daha daralır; bu araç simetrik beşik kurguyu çözer ve kırma planda iyimser sonuç verir.
Mansard kurgusunda ise zarf belirgin biçimde genişler; ilgili araçla değerlendirin.
Sık sorulan sorular
Eşik yüksekliği neden 1,80 m varsayılan?
Çünkü yaygın uygulama kabulü budur; bir yönetmelik alıntısı değildir. Alan bir girdidir ve projeye göre değiştirilebilir. Bağlayıcı koşullar için Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği ile yerel imar yönetmeliği ve plan notlarına bakın.
Diz duvarı yoksa ne girmeliyim?
Sıfır girin. Bu durumda tavan doğrudan döşeme kotundan tırmanmaya başlar ve eşiğe ulaşılan mesafe en uzun hâlini alır; kullanım oranı belirgin biçimde düşer.
Diz duvarı eşikten yüksekse ne olur?
Kullanılabilir alan bütün döşemeye eşit çıkar ve eşiğe ulaşılan mesafe sıfır olur. Bu doğru sonuçtur: saçak duvarının kendisi zaten eşik yüksekliğini aşıyordur.
Kullanım oranı düşük çıktı, hangi girdi daha etkili?
Genellikle diz duvarı. Her santimi eğim oranına bölünerek kullanılabilir genişliğe eklenir ve yapı yüksekliğini eğim kadar hızlı büyütmez. Eğimi artırmak da kazandırır ama mahyayı yukarı taşır.
Bu araç imar uygunluğu söylüyor mu?
Hayır. Araç yalnız geometrik zarfı ölçer; çatı arası piyeslerinin koşulları, emsal durumu ve ruhsat gereklilikleri mevzuatın ve proje müellifinin konusudur. Araç ayrıca fiyat vermez.
Hazır kurgular
Sık rastlanan ölçülerle dolu açılan sayfalar — girdileri kendi işinize göre değiştirebilirsiniz.
İlgili hesap araçları
Aynı işin komşu kalemleri — hepsi ücretsiz ve miktar odaklı.
Bu araç bilgilendirme ve ön-hesap amaçlıdır; bir mühendislik/mimarlık hizmeti, projesi veya statik/ruhsat hesabı değildir. Sonuçlar genel kabul görmüş hesap yöntemlerine ve girdilerinize dayalı yaklaşık değerlerdir; hiçbir doğruluk veya uygunluk garantisi verilmez. Kesin proje, uygulama ve son doğrulama sorumluluğu kullanıcıya ya da ilgili meslek mensubuna aittir.