Motorlu Pergolada Su ve Elektrik: Teklifte Konuşulmayan Güvenlik Kalemi

Dört Katman Kuralı, motorlu bir pergolanın elektrik ve su tarafını dört ayrı başlıkta ve hep aynı sırada sorgulamak demektir: birinci katman mahfazanın IP koruma sınıfı, ikinci katman kaçak akım koruması, üçüncü katman topraklama ve eşpotansiyel bağlantı, dördüncü katman su tahliye yolu. Sıra keyfi değil; her katman bir öncekinin kaçırdığını yakalamak için var.

Sıranın mantığı şu: IP koruma sınıfı suyun içeri girmesini engellemeye çalışır, giremezse zaten kaçak yoktur. Girerse ikinci katman devreye girer ve akımı keser. Kesme koşulu sağlanamıyorsa üçüncü katman, dokunulan metalle ayak bastığınız zemin arasındaki gerilim farkını küçültür. Dördüncü katman ise suyu en baştan o bölgeden uzaklaştırır.

Bu dördünün sahibi de aynı kişi değildir. Birinci katman ürünü tedarik edenin künyesidir; motorun ve mahfazaların IP kodunu elektrikçi belirlemez, seçilmiş ürün getirir. İkinci ve üçüncü katman tesisatı kuran yetkili elektrikçinin, dördüncüsü pergolayı imal edenin işidir. Teklif aşamasında dördünü tek bir yazılı sayfada toplatın; sahipsiz bırakılan katman, arıza gününde de sahipsiz kalır.

Sık yapılan hamle şudur: «IP65 demişler, ben IP67 isteyeyim, daha yüksek olsun.» Kulağa mantıklı geliyor ama IP kodunun ikinci rakamı bir merdiven değil. IPX7 ve IPX8 daldırmayı, yani durgun suyun hidrostatik basıncını sınar; IPX5 ve IPX6 ise basınçlı su jetini. Bunlar farklı fiziksel olaylardır ve biri diğerini kapsamaz.

Bu yüzden her iki koruma da gerekiyorsa ürün çift işaretlenir: IPX5/IPX7 ya da IP66/IP67. Ustanın anlık işareti budur — künyede tek kod varsa o mahfaza tek bir olaya karşı sınanmıştır. İkinci incelik: IP kodu mekanik darbeyi hiç kapsamaz. Darbe dayanımı ayrı bir standartla, IEC/EN 62262'ye göre IK00–IK10 aralığındaki IK koduyla belirtilir.

Bedeli şurada ödersiniz: IP65 yazan bir kutu, üzerine düşen dolu bir dalın ya da kayan kar kütlesinin darbesine karşı hiçbir şey vaat etmez. Üstelik deney tek ve yeni bir numune üzerinde yapılır; contanın güneşle ve ısıyla yaşlanması deneyin kapsamında değildir. Doğru hamle, motorun ve buatların IP kodunu teklife yazdırmak, contaların hangi periyotta gözden geçirileceğini de aynı sayfaya eklettirmektir.

Sık tekrarlanan bir cümle: «Türkiye'de 30 mA kaçak akım koruması yönetmelikle zorunludur.» Metne inince tutmuyor. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği'nde konuyu düzenleyen bent, 30 Kasım 1995 tarihli, 22479 sayılı Resmî Gazete değişikliğiyle Madde 39'a eklenen (c) bendidir; bent, başta banyo gibi tehlikenin daha çok olduğu yerlerdeki priz devreleri olmak üzere hata akımı koruma düzeninin «kullanılması tavsiye edilir» der. Bentte ne 30 ne de 300 mA geçer.

30 mA sayısı başka yerden gelir: tesisat standardı 60364-4-41'in 411.3.3 maddesi (2017 baskısı), eğitimsiz kişilerin kullanımına açık, 32 A'yı aşmayan prizler ile dış mekânda kullanılan 32 A'yı aşmayan taşınabilir donanım için, anma artık çalışma akımı 30 mA'yı aşmayan bir cihazla ek koruma öngörür. Doğru cümle şudur: standart gerektirir, yönetmelik tavsiye eder.

Aynı standart bu korumayı «ek koruma» sayar: kaçak akım cihazı tek başına yöntem değildir, yalıtımın ve otomatik besleme kesmenin yerine geçmez. «Bahçe işi» savunması da kapalıdır; yönetmeliğin kapsam maddesi (4 Kasım 1984 tarihli, 18565 sayılı Resmî Gazete; Madde 1-a) bahçe aydınlatma tesislerini ve tesisin dışarıdaki bölümlerini kapsar.

Üçüncü katman, gözle görülmeyen katmandır. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği (21 Ağustos 2001 tarihli, 24500 sayılı Resmî Gazete) potansiyel dengeleme hattını Madde 4-b28'de «potansiyel dengelemesini sağlamak amacıyla kullanılan bağlantı iletkenleri» diye tanımlar; Madde 8-a2/i uyarınca her binada ana koruma iletkeni, ana topraklama iletkeni, gaz ve su boruları ile yapısal metal bölümler bu hatta bağlanır.

Dikkat: bu, «her metale bir kablo çekelim» demek değil. Aynı yönetmelik tamamlayıcı potansiyel dengelemeyi Madde 8-a2/ii ile koşula bağlar; otomatik ayırma koşulları tam olarak gerçekleştirilemediğinde uygulanır. Karar, ölçüm yapan yetkili elektrik mühendisinindir.

Dördüncü katman suyun kendisi. Pergolada suyun indiği boşlukla kablonun geçtiği boşluk çoğu zaman aynı profilin içindedir. Kirişteki gizli oluk ve dikmedeki iniş borusu tıkanınca su tasarlanmış yolundan çıkar; yeni yolunun üzerinde buat ya da motor kablosu bulunabilir.

Ustanın işareti şudur: yağmurdan sonra dikme dibindeki tahliye ağzı kuruysa ya da su dikmenin dış yüzünden akıp kireç bırakıyorsa, iniş yolu tıkalıdır. Donan su contayı açar, sızan su ikinci katmanı boşuna tetikler. Tahliye ağızlarını ve temizlik periyodunu teslim sayfasına yazdırın.

Burada tek bir rakam yazmak yanlış olur; bedeli belirleyen kalemler yazılabilir. Birincisi devre kurgusu: motor ve priz devresi mevcut bir devreye mi eklenecek, yoksa panodan ayrı bir hat mı çekilecek. İkincisi güzergâh: panonun terasa uzaklığı, kablonun bahçeden mi duvardan mı geçeceği, kazı ve tamirat gerekip gerekmediği.

Üçüncüsü donanım künyesi: mahfazanın IP ve IK kodları, motorun hangi ürün standardına göre imal edildiği. Panjur, tente ve güneşliklerin sarılmasında kullanılan tahrik düzenleri için TS EN 60335-2-97 adlı bir ürün güvenliği standardı vardır; dönen lamelli bir tavanın motoru bu kapsama kendiliğinden girmez, künyede hangi standardın yazdığını sorun. Dördüncüsü ölçüm ve belge: topraklama ölçümünün raporlanması ayrı bir iştir.

Kuralımızın kırıldığı yeri de söyleyelim. Dört Katman Kuralı'nın üçüncü katmanı, koruma sınıfı II — çift yalıtımlı — motorda anlatıldığı gibi uygulanmaz: Topraklamalar Yönetmeliği bu elemanlarda koruma iletkeninin bağlanmasına olanak bulunmadığını söyler. Böyle bir motora sonradan topraklama iliştirmek, üreticinin koruma konseptini bozar. O durumda soruyu motor gövdesinden çıkarıp taşıyıcı yapının bina potansiyel dengelemesiyle ilişkisine taşıyın; kararı yetkili elektrik mühendisine bıraktırın.