Merdiven Neden Dik Oldu? Rıht ve Basamakta Dört Rakam Kilidi

Diklik bir malzeme sorunu değil, bir bölme sorunudur. Kat yüksekliği sabittir; onu kaç rıhta böldüğünüz rıht yüksekliğini belirler. Adet azaldıkça her basamak yükselir, merdiven kısalır ve yerden tasarruf edersiniz — bedeli her adımda kaldırdığınız yüksekliktir. Adet arttıkça rıht alçalır, çıkış rahatlar, ama merdiven yatayda uzar ve merdiven boşluğu yetmemeye başlar.

Sahada bu ödünleşim çoğu zaman konuşulmaz, çünkü karar bir kalemde verilir: «boşluk bu kadar, o zaman şu kadar basamak çıkar.» Boşluk ölçüsü kararı sürüklediğinde rıht kendiliğinden yükselir ve sonucu ancak boya kuruduktan sonra hissedersiniz. Usta haksız değildir; eldeki boşluk gerçek bir kısıttır ve o kısıtla bir çözüm üretmiştir.

«Dört Rakam Kilidi» tam bu yüzden var: rıht yüksekliği, basamak genişliği, baş kurtarma yüksekliği ve merdiven kolu genişliği. Dördü ayrı ayrı seçilen tercihler değil, tek bir kilidin dişleridir; birini çevirdiğinizde diğer üçü yerinden oynar. Merdiveni değerlendirirken tek bir rakama bakmak, kilidi tek dişten açmaya çalışmaktır. Bu dört rakam dışarıdan gelen bir tablodan değil, evin kendi geometrisinden çıkar; bölge haritasına bakarak bulunamaz.

Yürürlükteki sınır tek bir sayı değil, binaya bağlı iki sayıdır. Rıht, yönetmeliğin dilinde basamak yüksekliğidir; sık karıştırıldığı basamak genişliği ise ayağın bastığı derinliktir. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin Merdivenler başlıklı 31'inci maddesi (3 Temmuz 2017 tarihli, 30113 sayılı Resmî Gazete), asansörü olmayan binalarda basamak yüksekliğinin 0.16 m'yi, asansörlü binalarda 0.18 m'yi geçemeyeceğini söyler. Yani 18 santimlik rıht, ancak binada asansör varsa gündeme gelir.

Bu ayrım internette çoğu zaman düşer. «İdeal rıht 17-19 santimdir» diyen tavsiye yaygındır ve iyi niyetlidir; ne var ki asansörsüz bir binada bu bandın tamamı yönetmeliğin verdiği tavanın üstünde kalır. Kimsenin yanlış hesap yaptığı iddia edilmiyor — sadece o sayının hangi bina için geçerli olduğu yazılmıyor.

Pratik karşılığı şu: elinizdeki rıht ölçüsünü duyduğunuzda ilk sorulacak soru «kaç santim» değil, «bu binada asansör var mı» olmalı. Aynı 17 santim, bir binada sınırın altında, diğerinde sınırın üstündedir. «Dört Rakam Kilidi»nin birinci dişi bu yüzden tek başına okunamaz; ikinci diş hemen ardından gelir.

Basamak genişliği bağımsız bir tercih değil, rıhtın fonksiyonudur. Aynı 31'inci madde basamak genişliğinin 2a + b = 60 ila 64 formülüne göre hesaplanacağını söyler; burada a basamak yüksekliği, b basamak genişliğidir. Formül insanın adım boyunu tarif eder: rıht yükseldikçe ayağın öne atacağı mesafe kısalır, alçaldıkça uzar.

Formülün altında bir de taban var: düz kollu merdivende basamak genişliği 0.27 m'nin altına inemez (aynı madde). Dönen, yani balansmanlı merdivende ölçü iki noktadan alınır — en dar kenarda 0.10 m'nin, basamak ortasında 0.27 m'nin altına inilemez. Yani 0.27 m basamağın her noktası için değil, ölçünün alındığı nokta için geçerlidir. Aynı madde basamak uçlarının çıkıntısız olmasını da şart koşar.

İnternette dolaşan 0.28 m tabanı, 61-65 ya da 62-64 formülü ve balansta 0.15 m dar kenar bu maddede yok. Bu sayılar mülga ya da yerel metinlerden taşınmış olabilir; hangisinin geçerli olduğunu ayırt etmenin tek yolu, sayıyı veren tarafa dayanağını sormak. Dayanağı olmayan sayıyı taşımak, hatayı taşımaktır.

Baş kurtarma, basamak üzerinden tepenizdeki döşemeye kalan boş yüksekliktir; merdiven dönerken alttan geçen kolun üstünde ilk sıkışan ölçüdür. Şaşırtıcı olan şu: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin Merdivenler maddesinde konut merdiveni için sayısal bir alt sınır yoktur. Sayı arayan okur, sayıyı başka bir yönetmelikten ödünç alır ve karışıklık burada başlar.

Ödünç alınan sayı 210 santimdir ve gerçektir — ama kaçış merdivenine aittir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 41'inci maddesi, kaçış merdiveninde basamak üzerinden en az 210 cm baş kurtarma yüksekliği ister; aynı madde sahanlıklar arası kot farkını en çok 300 cm ile sınırlar. Aynı madde kaçış merdiveninde rıhtı 175 mm'den çok, basamağı 250 mm'den az yapmayı da yasaklar.

İkinci karışıklık kaynağı, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin aynı 31'inci maddesinde geçen 1.80 m'dir. O fıkra geçit yüksekliği koymaz; yüksekliği 1.80 m'den az kalan merdiven altlarının kapatılmasını ister. Yani bir tavan değil, bir kapatma kuralıdır. Konut merdiveninde baş kurtarmayı yine de ölçmek gerekir; ölçüyü basamak yüzünden tepedeki döşemenin altına dik olarak alın. Dayanağı bir madde numarası değil, kullanım rahatlığıdır.

Kol genişliği planda ilk çizilen, kararda en son savunulan ölçüdür. Salon büyüsün diye merdiven boşluğu daraltıldığında kaybedilen ilk şey odur. Salon o santimleri hemen alır; merdiven bir daha geri isteyemez. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 31'inci maddesi alt sınırları binanın kullanımına göre ayırır ve ölçüyü korkuluk dahil ister: bağımsız bölüm içindeki merdivende 1.00 m, konutun ortak merdiveninde asansör yoksa 1.30 m, asansör varsa 1.20 m, diğer yapılarda 1.50 m.

Aynı fıkrada gözden kaçan bir hüküm daha var: bu genişlik, yangın yönetmeliğine göre hesaplanan kaçış genişliğinden de az olamaz. Yani yönetmeliğin verdiği alt sınır tek başına yeterli olmayabilir; uygulanacak ölçü, iki tabandan yüksek olanıdır. Madde ayrıca merdivenlerin her iki tarafında erişilebilirlik standartlarına uygun korkuluk ve küpeşte yapılmasını zorunlu kılar; korkuluk yüksekliği için sayı vermez, standarda gönderir.

Kol genişliğinin sessiz maliyeti taşımadır. Kanepe, buzdolabı, sedye — hepsi kol genişliği ve dönüş sahanlığıyla sınırlıdır ve bu ölçü sonradan büyütülemez. «Dört Rakam Kilidi»nde dördüncü diş, diğer üçünün kaçacak yerini belirlediği için genellikle en pahalı hatanın adresidir.

«Dört Rakam Kilidi»nin mekaniği şöyle işler: kat yüksekliği sabittir, rıhtı alçaltmak için rıht adedini artırırsınız; adet arttıkça merdiven yatayda uzar ve merdiven boşluğuna baskı yapar. Boşluk zorlandığında dönüşlü kurguya geçilir; dönüş de basamağın dar kenarını ve alttan geçen kolun üstündeki baş kurtarmayı sıkıştırır. Dört rakam ayrı ayrı değil, tek kilit olarak çözülür.

Çıkış yolları bellidir: sahanlık eklemek, dönüşü balansmanlı yapmak ya da merdiven boşluğunu tasarım aşamasında büyütmek. Üçü de mimari karardır ve üçü de bedelsiz değildir. Peki işin bedelini ne belirler? Taşıyıcı çözüm, basamak malzemesi ve dönüş geometrisi, korkuluk-küpeşte kurgusu, sahanlığın olup olmaması ve saha ölçüsünün ne kadar düzensiz olduğu. Bunlar konuşulmadan verilen rakam tahmindir.

Kendi merdiveninizde dördünün aynı anda tutup tutmadığını görmek için kat yüksekliğini, merdiven boşluğu ölçüsünü ve dönüş yönünü tek yerde denemek işe yarar; çıkan rıht adedi ve eğim açısı, hangi dişin sıkıştığını gösterir. Aşağıdaki tablo ise dört rakamı, dayanağını ve kaçış merdivenindeki farkını tek ekranda toplar.