Aynı İşe İki Farklı Miktar: Metrajda m², mtül, Adet Farkı

Farkın kaynağı çoğu zaman birim fiyat değil, miktarın kendisidir. Bir kalem m² (alan), mtül (uzunluk) ya da adet (sayım) üzerinden yazılabilir; hangisinin seçildiği, o satırın neyi kapsadığını da belirler. Birim değişince kapsam değişir, kapsam değişince toplam değişir. Böylece kimse rakamı büyütmese bile iki teklif ayrışır.

Bunu en net gösteren örnek mutfak dolabıdır. Bir firmanın kendi hesap anlatımında 4 metre alt dolap ile 4 metre üst dolap toplanıp 8 metretül yazılır; başka bir firmanın anlatımında aynı mutfak, alt ile üstün ortalaması alınarak 4 metretül çıkar. Aynı mutfak, aynı ölçü, iki katı fark eden miktar. Bu anlatımlar ürünü satan tarafın kendi teknik sayfalarından alınmıştır; buradan yalnız hesabın nasıl kurulduğu alınmış, hiçbir performans iddiası alınmamıştır.

«Üç Birim Ayrımı» bu yüzden var. Teklifteki her satır için üç soru sorulur: birim ne, miktar brüt mü net mi, fire nerede. Üçüne de aynı cevabı veren iki teklif kıyaslanabilir. Birinde bile ayrışıyorsa artık aynı işin fiyatını değil, iki farklı işi karşılaştırıyorsunuzdur.

Birim keyfî değildir; kalemin doğasına bağlıdır. Yayılan bir şey alanla, uzayan bir şey uzunlukla, tekrarlayan bir şey sayıyla ölçülür. Bunun kamuya açık bir yazılı karşılığı da var: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, inşaat ve tesisat birim fiyatlarını Poz No, Tanım ve Birim kolonlarıyla yayımlar. Listede yer alan bir kalemin birimi böylece sabittir; listede olmayan kalemlerde ise birimi piyasa geleneği belirler ve tanım firmadan firmaya kayabilir.

Pratikte üç aile vardır. Boya, sıva, seramik, şap ve zemin kaplaması m² ile; süpürgelik, kordon, pervaz, tezgah ve doğrama profili mtül ile; kapı, pencere, priz ve armatür adet ile sayılır. Sorun bu ailelerin aynı odada çakışmasıdır: zemin m² ile yazılırken süpürgelik o alanın içine gizlenmiş bir uzunluk kalemidir ve ayrı satır ister.

Metretül, genişliği zaten standart olan malzemede yalnız uzunluğun sayıldığı birimdir; metrekare ise en ile boyun çarpımıdır. Bu yüzden aynı işte iki birim yan yana durabilir ve bu tek başına bir kusur değildir. Kusur, hangi kalemin hangi birime yazıldığının kâğıtta görünmemesidir.

Konunun kalbi budur ve tek bir cevabı yoktur. Bakanlık birim fiyat tariflerinde her poz kendi ölçü kuralını taşır. İç cephe boya pozunun ölçü tarifi, boya yapılan yüzeylerin projesi üzerinden ölçüleceğini ve tüm boşlukların düşüleceğini söyler. Yani kapı ve pencere açıklıkları boya metrajından çıkar; aynı duvarı brüt ölçen bir liste ise daha büyük bir sayı üretir.

Şimdi aynı listenin başka bir satırı. Alçı levhalı bölme duvar pozunun ölçü tarifi, imalatın projesindeki boyutlar üzerinden m² olarak hesaplanacağını, ancak belirli bir büyüklüğün altındaki boşlukların düşülmeyeceğini söyler; eşiğin kaç metrekare olduğu o pozun kendi tarifinde yazılıdır. Aynı kurum, aynı liste, iki farklı boşluk kuralı; çünkü işin doğası farklıdır. Boyada küçük bir boşluk gerçekten boyanmaz, duvarda ise o boşluğun etrafını kesmek işi azaltmaz.

Okur için sonuç sade: «boşluk düşülür mü» sorusunun tek bir doğru cevabı yok, ama her satırın bir cevabı olmak zorunda. İki teklif arasındaki büyük miktar farklarının önemli bölümü çoğu zaman burada saklıdır. Sorulacak cümle şudur: bu miktar brüt duvar alanı mı, boşluklar düşülmüş net alan mı?

Kesim kaybı uydurma değildir. 30 m² zemin için tam 30 m² malzeme sipariş eden usta, ilk çapraz kesimde açık verir; bu yüzden uygulayıcılar sipariş miktarına bir pay ekler. Fire payı bir yönetmelik eşiği değil, uygulayıcı pratiğidir: düz döşemede düşük kalır, çapraz veya balıksırtı düzende belirgin biçimde yükselir. Uygulayıcı ve satıcı kaynaklarında yüzde 3 ile yüzde 20 arasında değişen paylar geçer.

Asıl mesele oranın büyüklüğü değil, nereye yazıldığıdır. Fire miktarın içine gömüldüğünde teklifin metraj satırı artık ölçülen alanı göstermez; ölçülen alan ile sipariş edilen malzeme tek sayıda birleşir. İki firma farklı pay kullanınca da toplamlar kıyaslanamaz hâle gelir. Oysa fire ayrı satıra yazıldığında iki teklifin metrajı bire bir karşılaştırılabilir kalır.

Bu, firmadan taviz istemek değildir. Fire payını isteyen taraf zaten sahadadır ve haklıdır; siz yalnız onun kâğıtta görünmesini istiyorsunuz. Cümle şu kadar kısa: metraj satırına net döşenen alanı, fire payını da altına ayrı satır olarak yazar mısınız? Bu talep hiçbir firmayı zorlamaz, çünkü sayıyı zaten kendisi hesaplamıştır.

Doğrama, üç birimin aynı üründe çakıştığı yerdir. Bir bayinin kendi teknik anlatımına göre PVC pencerede kasa profili, kanat profili, orta kayıt, cam çıtası, destek sacı ve contalar uzunlukla; yalnız camlar alanla sayılır. 1200 × 1200 mm ölçüsündeki tek bir pencere 1,44 m² alan verir, ama aynı pencerede profil toplamı 9,60 mtül çıkar.

Buradan çıkan sonuç şaşırtıcıdır: aynı m² alan, farklı bölme düzeniyle farklı profil uzunluğu demektir. Tek kanatlı bir pencere ile aynı alandaki üç kanatlı pencere aynı m²'yi verir, ama ikincisinde profil metresi belirgin biçimde artar. Bu yüzden m² üzerinden verilen tek bir doğrama rakamı, kanat sayısını görmeden karşılaştırılamaz.

Aynı bayinin anlatımında aksesuar, denizlik, montaj malzemesi ve pervaz profil uzunluğuna dâhil değildir; bunlar ayrı kalemlerdir. Bu anlatım ürünü satan tarafın sayfasından alınmıştır; buradan yalnız hesabın kurgusu alınmış, hiçbir performans iddiası alınmamıştır. Doğru ölçünün nasıl alındığı ayrı bir konudur; ölçü doğru olsa bile hangi birime yazıldığı toplamı oynatır.

Kamu ihalesinde bu sorun büyük ölçüde çözülmüştür ve çözümü öğreticidir. Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği madde 9, yaklaşık maliyete esas miktarların işe ait proje ve mahal listelerindeki ölçü ve tariflere göre tespit edileceğini söyler. Madde miktarın nasıl bulunacağını düzenler, isteklinin ne teklif edeceğini değil. Sonuç şudur: birim fiyat üzerinden teklif alınan işlerde miktar listesi hazır durur, istekliler aynı miktarın üstüne kendi fiyatını yazar; teklifler bu yüzden kıyaslanabilir.

Özel işte bu sabitleyici yoktur; o rolü alıcı üstlenir. Yapılacak şey basit: kendi miktar listenizi bir kez yazın ve üç firmaya da aynı listeyi verin. Her satırda birimi, brüt mü net mi olduğunu ve fire payının ayrı yazılacağını belirtin. «Üç Birim Ayrımı» burada bir denetim değil, bir şartname hâline gelir; firmalar da tahmin etmek zorunda kalmaz.

Kendi karşı-hesabınızı yapmak için mühendis olmanız gerekmiyor. nonform.ai Hesap Merkezi'nde boya, sıva, seramik, şap, alçıpan bölme duvar ve zemin kaplaması gibi kalemler için malzeme-miktarı araçları var; ölçülerinizi girip çıkan miktarı teklifteki satırla yan yana koyabilirsiniz. Amaç firmayı yakalamak değil, aynı dili konuşmak.